پایگاه عشق و معرفت

اگر راهت افتاده بر این چمن

خـدایت بیــاورده چـــرخی بـزن

سبد خرید
0

سبد خرید شما خالی است

ورود و عضویت

×

خورشید حقیقی – شرحی بر شعر پیامبر خِرد و عشق (3)

admin
29 اردیبهشت 1401
20 دقیقه زمان برای مطالعه
5/5 - (1 امتیاز)
احمد علوی تبار – بهار 1401

 

بخش سوم – دل‌خِرد یا خِرد الهی دل

واژه خِرد در اصل به معنی دانایی، معرفت و توانایی درک و فهم است، گرچه به معانی دیگری نیز به کار رفته است. توانایی درک و فهم، به میزان هشیاری قلب معنوی انسان و معرفت حاصل از تجارب آن بستگی دارد.

اکنون دیگر دستاوردهای دانش پزشکی و تجارب نزدیک به مرگ نشان داده‌اند که مغز انسان نمی‌تواند هشیاری را تولید کند (1). در واقع، مغز تنها می‌تواند همان سطح از هشیاری بازیابی‌شده توسط قلب معنوی را مورد استفاده قرار دهد و اطلاعات محدود حاصل از حواس پنجگانه و تجربیات ذخیره‌شده را پردازش کند. در بیشتر موارد، تصویرسازی و ادراک مغز از واقعیات، فیلترشده و کم و بیش سطحی و ناقص‌است.

با بهبود وضعیت قلب معنوی، امکان افزایش نور معرفت فراهم می‌شود و سطح هشیاری و توانایی درک معانی ارتقا می‌یابد. ارتقاء سطح هشیاری موجب اصلاح عملکرد می‌شود و امکان افزایش بیشتر نور معرفت را فراهم می‌کند. هشیاری و خِرد خداوند بالاترین سطح هشیاری و خِرد است. و جانشینی خداوند (مقام خلیفه‌ی الهی) به معنی واصل‌شدن به هستی و خِرد عالی الهی است.

تلاش برای کسب سهم بیشتری از نعمت‌های دنیوی و پیروی از مشی دنیاپرستان، حکایت از سطوح پایین هشیاری حقیقی دل دارد. البته دنیاپرستان، تشخیص بهتر منافع دنیوی، و زیرکی، حیله‌گری و مهارت بیشتر در برنامه‌ریزی برای حفظ و توسعه‌ی این منافع را هشیاری تلقی می‌کنند.

قلب معنوی انسان در سطوح پایین هشیاری، هویت حقیقی الهی خود را به یاد ندارد و خود را با تعلقات دنیوی هم‌هویت می‌داند. در چنین شرایطی، درک این حقیقت دشوار است که آنچه در بیرون از دل مشاهده می‌شود، نشانه‌هایی از حقایق جهان درون است. اما هشیاران حقیقی درصدد درک معانی آیات و نشانه‌ها هستند تا علاوه‌بر استفاده صحیح از نعمت‌های‌دنیوی، به درک حقایق هستی و بهره‌مندی از نعمت‌های بالاتر خداوند رهنمون شوند. قرآن کریم افرادی را که در معانی آیات‌و نشانه‌ها تفکر می‌کنند و با توفیق الهی از پوسته‌ها به مغز آیات راه می‌یابند، اولواالالباب یعنی صاحبان خِرد می‌نامد. (2)

 

نور عشق و خِرد الهی

عشق و خِرد الهی، مؤلفه‌های ذاتی و جدا نشدنی نور هستی عالی الهی‌اند. عشق حقیقی به معنی مهرورزی و عطای بی‌توقع است و البته عشق نیز همچون خِرد دارای مراتب بسیار و عشق الهی بالاترین مرتبه‌ی عشق است (3). هر مرتبه‌ی عشق متناظر با سطح معینی از معرفت و مبتنی بر یک نظام ارزشی خاص است.

خداوند قلب معنوی انسان‌ها را از روح متعالی خود آفریده و برای فعال‌شدن قابلیت‌های الهی‌شان، آنان را با مشکلات زندگی دنیوی مواجه ساخته است. انسان‌ها در این رهگذر از انواع هدایت‌های الهی برخوردارند. بی‌شک با ارزش‌ترین دارایی انسان‌ها، سرزمین مقدس دل و گنج بی‌پایان هستی و خِرد الهی مکنون در آن است. گنج حقیقی بی‌پایان هستی الهی تنها از طریق عشق‌ورزی به خداوند و ارزش‌های الهی و پاک‌سازی دل از ناخالصی‌های دنیوی قابل وصول است. این گنج عظیم همان باطن قرآن کریم است. (4)

در شعر پیامبر خِرد و عشق آمده است:

آن‌که از پاکیّ دل  بر گنج هستی ره بَـرد
رنج باطل را رها سازد، شود با حق قرین

(منظور از رنج باطل، بردگی فکری تحت سلطه نفس دنیوی و بارکشی عذاب‌آور ناخالصی‌های ناشی از تعلقات دنیوی است.)

گنج هسـتی را خِرد بنهاده در حق‌دل‌حریم
گر طلب بر دل‌خِرد داری تو هم پاکی‌گزین

هم خِرد را مرتبت باشد، هم احساس و هم عشق
دل به تقوایش ز باغسـتان حـق شـد خوشـه‌چین

حافظ از گنج هستی دل با عنوان جام جهان‌بین یاد کرده و چنین سروده است:

گفتم این جام جهان‌بین به تو کِی داد حکیم
گفـت آن روز کـه این گنبـدِ مینـا می‌کـرد

و شرط بهره‌مندی از گنج هستی عالی مکنون در دل را تهذیب نفس دانسته است:

گوهـر پـاک ببایـد کـه شـود قابل فیض
ورنه هر سنگ و گِلی لؤلؤ و مرجان نشود

او ایمان و عشق به خدا و انفاق درونی دائمی به همه مخلوقات خدا را از ملزومات اساسی تهذیب نفس و فعال‌سازی قابلیت‌های الهی دل می‌داند:

عشق می‌ورزم و امید که این فنّ شریف
چون هنرهای دگر موجب حرمان نشود

 

دیوانگی و عاقلی

از آنجایی که با دو نوع هشیاری (کاذب و دنیوی، و صادق و اخروی) مواجهیم، دیوانگی و عاقلی نیز بر دو نوع است. کسی که دنیا را قبله‌ی دل کرده و توجه خود را به توسعه‌طلبی دنیوی معطوف نموده، از رهپویی معنوی و توسعه‌ی حیات اخروی غافل است. گمراهان و دل‌باختگان مال و جاه دنیوی، او را هشیار و عاقل، و ره‌یافتگان و صاحبان خِرد الهی، بی‌هوش و دیوانه‌اش دانند. از نگاه گمراهان و مستان موفقیت‌های ظاهری، تمرکز بر راه و روش پیامبر خدا، غفلت از منافع واقعی و نوعی دیوانگی است. اما ره‌یافتگان، تدبیر نفس دنیوی را حیله‌گری می‌دانند:

حیلت رها کن عاشقا، دیوانه شو، دیوانه شو … (5)

حیات اخروی، آزمودنی و چشیدنی است. اما برای گمراهان، حیاتی فراتر از سطح حیات دنیوی، محسوس و قابل درک نیست. برخی از گمراهان، پیامبر اکرم (ص) را ابله و گمراه، و برخی دیوانه می‌خواندند(6). پیامبر خِرد و عشق به جای برآشفتن از سخنان غافلان، به رمزگشایی پیام‌های پنهانی حضرت دوست در رفتار و گفتار غافلان می‌پرداختند و گاهی آن را بیان می‌کردند. در این مورد ایشان با خنده می‌فرمود: [درست است] بیشتر اهل بهشت ابله‌اند (7). بُله به معنی غفلت و بی‌خبری است. اما برای پیامبر، این بی‌خبری به معنی فراغت از اخبار و محاسبات دنیاطلبی بود که لازمه‌ی تمرکز بر رهپویی معنوی است.

درباره این‌گونه بی‌خبری که از ویژگی‌های خِردمندان و دانایان حقیقی است، چنین سروده‌اند(8):

زانچـه بی‌فایده‌ست نادان‌اند
وانچه پرفایده‌ست جویان‌اند

گشته نادان ز غیر یار  و  ز یار
سخت دانـا  و  آگـه  و  بیــدار

دوری از دغدغه‌های دنیاطلبان و پرهیز از سخن‌گفتن چو گمراهان، از مشخصات موت اختیاری و لازمه‌ی رستگاری و نیل به حیات متعالی و پاکیزه است(9). کسی‌که اهل مراقبه باشد و اندکی معرفت یابد، زبان به باطل و ناروا نمی‌گشاید (مَن عَرفَ الله کَلَّ لسانه).

زین طرف لال و  زان طرف گویـا
زین طرف شسته زان طرف پویا

 

تسلیم عقل به خدا، نیل به سلامت دل و بهره‌مندی از حیات متعالی

تجارب زندگی و بررسی اوضاع دنیا نشان می‌دهد که پیشرفت‌های علوم دنیوی و افزایش سطح معیشت دنیایی نمی‌تواند موجب سعادت حقیقی و نشاط و آرامش پایدار شود. در واقع، بدون بهره‌مندی از هشیاری و خِرد الهی و تنها با تکیه بر عقل محدود دنیوی نمی‌توانیم حق نعمت‌های خداوند را ادا کنیم. اگر نتوانیم به درستی از نعمت‌های دنیوی استفاده کنیم، به سلامت دل و حیات متعالی نائل نخواهیم شد.

مسئله‌ی اصلی زندگی برای انسان این‌ است‌ که با انتخاب شیوه عملکرد خود در خانواده و در کسب و کار، نفس کاذب دنیوی را تقویت کند یا آن را مهار نماید و بمیراند و شخصیت حقیقی الهی دل را به پا دارد (10). معنای یاری‌رساندن به خداوند (در سوره مبارکه محمد 7)، یاری شخصیت الهی دل با پرهیزکاری و عملکرد رحمانی است. پیروزی واقعی، نه فریب ‌دادن و مغلوب‌ ساختن مردم، بلکه بازداشتن خویش از تعدی به حقوق دیگران و پرهیز از هر رفتار غیر رحمانی است. دنیاپرستانِ بسیار دل‌ستیز (یعنی کفّار)، از اسلام راستین (یعنی تسلیم‌شدن به حق و شعور الهی) گریزان و بر طبق سنت الهی از ‌بصیرت و خِرد الهی‌ محرومند. آنان نه چشمی برای دیدن حقایق یافته‌اند، نه گوشی برای شنیدن سخن حق، و نه چیزی از حق درک کرده‌اند که بتوانند از آن بگویند. (11)

می‌گریزنـد از خـودی  در  بی‌خـودی
یا به مستی یا به شغل ای مهتدی

هیچ‌کس را تا نگردد او فنا
نیست ره در بارگـاه کبریـا (12)

نماز در اسلام راستین، تمرینی برای اصلاح قبله‌ی دل و بازگشت به هویت الهی حقیقی و برتر خویش یعنی الله است. در شعر پیامبر خِرد و عشق چنین آمده است:

عقل انسان گر نشد تسلیم حق بر وفق دین
خود حجابی گسـترَد بر دل‌خِرد در هر سنین

قطره‌ای زان دل‌خِرد کز سِلمِ عقل آید پدید
عشقِ حق گردانَدش واصل به دریای یقین‌ (13)

جمله باطل محو و دل خالص شود در حق‌ظهـور
چون که خورشیدت برآمد، سایه بر جانت مبین

 

خورشید سایه ندارد

بر طبق برخی روایات، یکی از ویژگی‌های پیامبر اکرم (ص) نداشتن سایه بوده است. البته با استناد به این روایات محدود نمی‌توان نتیجه گرفت که حتماً جسم پیامبر نیز سایه نداشته است. این روایات می‌توانند استعاره‌ای برای بیان این معنا باشند که خورشید حقیقی یا سراج منیر باطنی به عنوان منبع تولید انرژی حیاتی الهی سایه‌ای ندارد.

سایه در فضای باطنی به معنی کمبود نور عشق و خِرد الهی یا عدم تقرب به درجات عالی آن است. چنین سایه‌ای در دل خورشید معنوی وجود ندارد. اما خورشید معنوی می‌تواند درجات پایین انرژی حیاتی را نیز تولید کند و با آن، عوالم و مخلوقات تقلیل‌یافته‌ی سایه‌گونه‌ای بیافریند.

خورشیدهای معنوی عالی‌ترین مخلوقات خداوند متعال‌اند. خداوند در حدیث قدسی می‌فرماید: ”ای بنده‌ی من، مرا اطاعت کن تا تو را همچون خود قرار دهم“ (14). امیر مؤمنان علی (ع) می‌فرماید: ”ما ساخته‌شده‌ی پروردگارمان هستیم و مردم ساخته‌شده‌ی ما هستند“ (15). از ویژگی‌ها و توانایی‌های خورشید حقیقی، نامیرایی خودنگهدار، تولید درجات گوناگون انرژی حیاتی الهی، و آفرینندگی عوالم و مخلوقات بهشتی و دوزخی است.

مراتب دوزخی پایین‌ترین مراتب آفرینش‌اند. خداوند متعال ارواح انسان‌ها را با بهترین قابلیت‎های الهی آفریده و برای رشدشان به مراتب پایین فرستاده است (16). محبوس بودن در این مراتب برای دل‌های مؤمنی که تا حدی بیدار می‌شوند و رشد می‌یابند، همچون زندگی در زندانی تنگ و تاریک است. جلوه‌ای از این شرایط باطنی، وضعیت دانه‌ی گیاهی است که در زیر خاک تاریک شکافته می‌شود، جوانه‌ای از آن می‌روید و به سوی نور بالا می‌رود. شکوفایی استعداد‌های دانه پس از بیرون آمدن گیاه از خاک می‌تواند تحقق ‌یابد. برای مؤمنان رهپوی راه خدا، عروج به مراتب بالاتر هستی و شکوفایی قابلیت‌های الهی با تطهیر دل از ناخالصی‌ها و بهبود کیفیت روح میسر می‌شود.

گاهی سایه به معنی لطف و عنایت یا سرپرستی و ولایت به کار رفته است (17):

سایه‌ی معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد
ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود  (حافظ)

 

منابع و توضیحات

1- برای نمونه نگاه‌کنید به آثار ایبن الکساندر و بخش‌های گوناگون برنامه تلویزیونی ”زندگی پس از زندگی“ از جمله گفتگو با ایبن الکساندر.

2- سوره مبارکه بقره 269، آل عمران 7، 190 و 191، مائده 100، یوسف 111، زمر 9، 18 و 21، …

3- عشق الهی نیروی جاذبه‌ای است‌ که همه‌ی عوالم و مخلوقات را دربرگرفته و در هماهنگی با هدف آفرینش قرار داده‌ است.

4- سوره مبارکه واقعه 79-75. (قسم به جایگاه ستارگان در بیان عظمت این معنا، به قابلیت تبدیل‌شدن دل‌ها به خورشیدهای حقیقی اشاره دارد.)

5- دیوان شمس تبریزی، غزل 2131.

6- سوره مبارکه صافات 36 و‌ 37، نجم 18-1، قلم 7-1، 51 و‌ 52، تکویر 22 و‌ 23، …

7- نهج الفصاحه، چاپ یازدهم، 1383، ص‌99. (برخی از به‌ظاهر عاقلان که کم‌گناه‌ترند و شفاعت می‌شوند، در مراتب پایین بهشت قرار می‌گیرند.)

8- مثنوی ولد‌نامه، بخش‌ 107.

9- تقرب به هستی عالی الهی (حیات پاکیزه و متعالی) با موت اختیاری (اهتمام به خارج کردن دل از دنیا)

پیامبر اکرم‌ (ص) فرمودند: بمیرید پیش از آن‌که مرگ شما فرا برسد. (بحار الانوار، ج‌ 69، ص‌ 59) امام علی‌ (ع) نیز فرمودند: دل‌های خود را از دنیا خارج‌‌ کنید پیش از آن‌که بدن‌هایتان از دنیا خارج‌ شود (نهج‌ البلاغه، خطبه 203، توصیه به دور‌ کردن دل از دنیا و رغبت به حیات متعالی آخرتی). جناب حاج اسماعیل دولابی فرمودند: از غفلت بالاتر نداریم. پایین‌تر می‌گفتم بدتر از غفلت در آسمان‌ها و زمین نیست. حالا می‌گویم هیچ عبادتی بالاتر از غفلت از غیر‌خدا نیست (طوبای محبت 3، ص‌52).

10- تقویت نفس دنیوی موجب افزایش ناخالصی‌های دل می‌شود. این ناخالصی‌ها، هم به عنوان منابع تولید پارازیت مانع دریافت پیام‌های هدایت الهی می‌شوند و هم کیفیت روح و قابلیت‌های آن را کاهش می‌دهند. تطهیر دل از ناخالصی‌ها موجب کاهش مقاومت هدایتی دل و بهبود کیفیت روح می‌شود.

11- بقره 18 و 171، یس 9-7، … (خداوند شنوایی و بینایی دل مؤمنان قدرشناس و خوش‌پاسخ را با گذردادن از آزمون‌های الهی افزایش می‌دهد: سوره مبارکه انسان 4-2. و منکران دین خدا و ستمگران به روح خویش را به مأموریت‌های پَست (دوزخی) می‌گمارد: اعراف 179-177.)

12- مثنوی، دفتر ششم.

13- اعراف 142 و 143، حجر 98 و 99، …

14- کلیات حدیث قدسی، ج‌ 1، ص‌‌ 709.

15- نهج‌ البلاغه، نامه 28.

16- سوره مبارکه تین.

17- بقره‌ 57، نساء‌ 57، اعراف‌ 160 و 171، رعد‌ 35، قصص‌24، یس‌ 56، واقعه‌ 30، انسان‌ 14، مرسلات‌ 41، … نهج البلاغه، خطبه 192 (قَدْ تَرَبَّعَتِ الْأُمُورُ بِهِمْ فِي ظِلِّ سُلْطَانٍ قَاهِرٍ)، …

 

برخی مطالب مرتبط

خورشید حقیقی – شرحی بر شعر پیامبر خِرد و عشق (4)

خورشید حقیقی – شرحی بر شعر پیامبر خِرد و عشق (5)

نکاتی درباره برخی حقایق هستی و اهداف زندگی (1)

نگاهی به شاخص‌های اصلی دین راستین خدا … (1)

اسلام راستین – اسلام‌شناسی به زبان ساده (1)

خورشید حقیقی – شرحی بر شعر پیامبر خِرد و عشق (1)

خورشید حقیقی – شرحی بر شعر پیامبر خِرد و عشق (2)

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (1)

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (5)

شرحی بر شعر سوز و ساز رمضان (1)

شرحی بر شعر راز حج – حج دل (1)

پیام نوروزی احمد علوی تبار

پرسش و پاسخ درباره برخورد محترمانه

پرسش و پاسخ درباره اهمیت نماز

گزیده‌ای از طوبای محبت – بسم الله

پرسش و پاسخ درباره عدالت الهی و امام زمان (عج)

پرسش و پاسخ درباره آمرزش گناهان با گریه بر امام حسین (ع)

بیداری دل و طلب فرج برای پیمودن راه اولیا – شرحی بر دعای ندبه (1)

چگونه مشکلات زندگی را حل کنیم – شرحی بر شعر با رضا بنشین (1)

نگاهی به دیدگاه روان‌شناختی و روان‌درمانی آنتونی رابینز (1)

نکاتی درباره نظام‌سازی اجتماعی مبتنی بر ارزش‌های دینی (1)

مختصری درباره رویداد غدیر خم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

مطالب مرتبط

شعر عرفانی سوز و ساز رمضان

شرحی بر شعر سوز و ساز رمضان (1)

احمد علوی تبار - فروردین 1401   چکیده شعر سوز و ساز رمضان یکی از اشعار احمد علوی تبار است ...
admin
17 فروردین 1401

پرسش و پاسخ درباره عدالت الهی و امام زمان (عج)

عدالت الهی و نقش امام زمان (عج)   پرسش عدالت الهی به چه معناست؟ نقش امام زمان چیست؟   پاسخ عدالت به این ...
admin
12 تیر 1401

نگاهی به شاخص‌های اصلی دین راستین خدا و برخی رویکردهای معنوی (5)

احمد علوی تبار - مهر 1400   بخش پنجم - نکات دیگری درباره معانی باطنی آیات و رویداد‌ها آیات قرآن ...
admin
17 اسفند 1400
preloader