پایگاه عشق و معرفت

اگر راهت افتاده بر این چمن

خـدایت بیــاورده چـــرخی بـزن

سبد خرید
0

سبد خرید شما خالی است

ورود و عضویت

×

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (3)

admin
21 فروردین 1401
20 دقیقه زمان برای مطالعه
رهپویی دل
امتیاز بدهید
احمد علوی تبار – بهمن 1400

 

بخش سوم – حج باطنی و مراحل رهپویی معنوی یا رهپویی دل

طرح کلی و بسیاری از ویژگی‌های رهپویی دل در مناسک حج بیان شده است. مناسک حج در اسلام یکی از پر معنا‌ترین آیین‌های مذهبی در تمام تاریخ بشر است. حج به معنای تلاش انسان برای دست‌یابی به نزدیکترین ارتباط معنوی با خداوند و درک هستی عالی الهی با پاک‌سازی قلب معنوی خود از نا‌خالصی‌های دنیوی و فعال‌سازی قابلیت‌های الهی خود است.

خانه مقدس کعبه نمادی از مقام معنوی و مقدس خداوند و اولیای خداست. خداوند موجودی نا‌متناهی است و در همه جا حضور دارد. در میان دیگر موجودات، تنها قلب معنوی تطهیرشده و تکامل یافته‌ی انسان است که نامتناهی است و سنخیت و گنجایش هستی عالی الهی را دارد.

 

مناسک اصلی حج

زمان مناسک اصلی حج (تمتع) در آخرین ماه هر سال قمری، در ذی‌الحجه است. مؤمنانی که می‌خواهند در مناسک اصلی حج شرکت کنند، ابتدا به یکی از پنج مکان تعیین‌شده به نام میقات می‌روند (1). در آنجا، به قصد پاک‌شدن از همه گناهان و تقرب معنوی به خداوند، غسل می‌کنند (بدن خود را می‌شویند). سپس لباس‌های مخصوص سفید و ساده می‌پوشند (لباس احرام)، و عهد می‌کنند که از آنچه خداوند منع کرده است خودداری کنند. شستن بدن نشانه‌ای از این حقیقت است که برای رهپویی دل، رشد معنوی و نزدیک شدن به خداوند، تطهیر دل ضروری است. پوشیدن لباس سفید ساده نیز به معنای ضرورت پاک‌سازی قلب معنوی از تاریکی جهل و هرگونه پلیدی و پرهیز از بخل، خشونت و ریا و از نافرمانی خداست.

آن‌ها سپس ضمن تمرکز بر نیت تقرب معنوی به خداوند، و در حالی که با اشتیاق به دعوت خداوند پاسخ مثبت می‌دهند، به سوی شهر مکه که در آن مسجد الحرام و در مرکز آن کعبه مقدس قرار دارد، حرکت می‌کنند. مناسک حج نشانه روشنی از دعوت خداوند برای بهبود وضعیت قلب معنوی مؤمنان است تا آن‌ها بتوانند از نعمت‌های معنوی بزرگ خداوند بهره‌مند شوند. روزه‌داری در ماه مبارک رمضان نیز تمرینی برای در احرام قرارگرفتن دل (به ویژه پرهیز از صید زمینی) و بهره‌مندی از ضیافت نورانی خداوند (یعنی صید دریایی) است که هم پاک‌کننده و شفابخش و هم شعور ‌افزاست.

حقیقت این است که قلب معنوی اکثر انسان‌ها، به دلیل عدم برخورداری کافی از هشیاری الهی و مفتون‌شدن به جاذبه‌های کاذب دنیوی، کم و بیش با نا‌خالصی‌های دنیوی در می‌آمیزد و به فساد می‌گراید. در واقع، قابلیت‌های الهی قلب معنوی تحت تأثیر نا‌خالصی‌های دنیوی به شدت آسیب می‌بیند. در برخی موارد، این قابلیت‌ها به طور کامل از بین می‌رود، درست مانند وضعیت کشوری که منابع حیاتی آن توسط دشمنان اشغال‌گر غارت و نابود می‌شود.

 

عرفات 

مراحل اصلی رهپویی و رشد معنوی، با مرحله‌ی عرفات در حج باطنی یعنی با بیداری اولیه‌ی قلب معنوی و عزم جدی برای بازگشت به هویت الهی خویش در حالت احرام باطنی، آغاز می‌شود. دور شدن اولیه از مکه که نماد شهر خداست، و وقوف در عرفات و بازگشت به مکه از مسیر مَشعَرُالحَرام، نشانه‌ای از این حقیقت است.

برخی از خداباوران و رهجویان ممکن است گمان کنند که با افزایش معلومات دینی و بجا آوردن آداب ظاهری دین و مراقبت‌های نیم‌بند، سرانجام تغییرات کیفی رخ می‌دهد و رشد معنوی حاصل می‌شود. اما در حقیقت، باز شدن راه رشد معنوی مستلزم تخلیه و پاک‌سازی دل از معلومات ناخالص و مغلوط است. می‌توان گفت که در بسیاری موارد، آنچه به عنوان دستاوردهای با ارزش فعالیت‌های دینی تلقی می‌شده، چیزی جز سیاه‌کردن بیش از پیش لوح دل و دور شدن از راه خدا نبوده است.

از آموزه‌های وحیانی و از مناسک حج می‌توان دریافت که هیچ راه نجاتی جز احرام باطنی دل، پرهیز از خودسری، تسلیم شدن به خدا (موت اختیاری) با پیروی از راهنمایان و راهبران الهی، و بازگشت به هویت الهی خویش وجود ندارد. از پیامبر اکرم (ص) و امیر مؤمنان امام علی (ع) نقل شده است که مردم در خواب [غفلت] اند و هنگامی که می‌میرند بیدار می‌شوند. با تأمل در این سخن می‌توان دریافت که درجه بیداری و هشیاری دل به روند موت اختیاری بستگی دارد.

 

نگارش لوح دل

اگر در امتحانات علوم دنیوی، برگه‌ی امتحان توسط ممتحِن پر شود، چیزی به سواد امتحان‌دهنده نمی‌افزاید و موجب فعالیت کارآمد و ثمربخش نمی‌شود. اما برگه‌ی امتحانات الهی، لوح دل است و با پوسته‌خواری (بی‌عمل و بی‌مغز) علوم دینی، بر ناخالصی‌های دنیوی این لوح معنوی افزوده می‌شود. با اهتمام به تقوا و عدم پیروی از مدعیان دروغین هدایت، می‌توان نگارش لوح دل را به خداوند واگذار کرد. هر آنچه خداوند در صحنه زندگی و به هنگام یادآوری رهنمودهای الهی و خویشتن‌داری‌های ما بنگارد، هم شفا و هم دانش حقیقی است و موجب فعالیت ثمربخش دل خواهد شد (2). بدین ترتیب، نظام ارزشی دل به تدریج با مهار و تضعیف نفس طغیان‌گر دنیوی و احیای هویت الهی و رحمانی دل بهبود می‌یابد. با افزایش خلوص دل، ظرفیت کافی برای جذب و تولید درجات بالاتر انرژی حیاتی الهی فراهم می‌شود.

 

آغاز بازگشت به هویت الهی

آغاز بازگشت به هویت الهی خویش، به نحوه‌ی بازیِ دنیایی ما بستگی دارد. کارگردان هستی، همه‌ی جزئیات عملکرد‌ها را به دقت زیر نظر دارد و نحوه‌ی پاسخ‌دهی به هدایت‌ها و هشدارهای درونی و بیرونی را در شرایط گوناگون می‌سنجد. میزانی از صدق و انصاف و مروت، معیاری برای توانایی ایفای نقشی برتر است. برخی در دشوارترین شرایط، همه‌ی سرزمین مقدس دل را به دشمنان خدا واگذار نمی‌کنند. صیاد‌های الهی توجه ویژه‌ای به اینان دارند و با افکندن تیر‌های رحمت، بازی دنیایی‌شان را برهم می‌زنند و قبله‌ی دل‌شان را به سوی خدا باز می‌گردانند.

عرفات باطنی، مرحله‌ی تنبّه و تطهیر اولیه‌ی قلب معنوی و تشکیل نطفه و رشد جنینی معنوی در دل است، گرچه نیت و اعمال نمادینِ حاکی از این حقیقت، در میقات است. تنها در دل نسبتاً تطهیر شده است که پایه‌های خانه‌ی خدا، آماده‌ی تشکیل بناست.

 

مشعر الحرام

در اوج مرحله عرفات باطنی، قلب معنوی رهپو می‌تواند برای لحظاتی به‌طور غیر عادی و ناپایدار در یک حالت برانگیخته قرار گیرد و تجربه‌ای از روز حقیقی در وطن حقیقی خود داشته باشد. اما با افول این حالت، رهپو در‌می‌یابد که روشنایی باطنی مرحله‌ی عرفات در مقابل روشنایی باطنی قوی‌تر که تجربه کوتاهی از آن داشت، هنوز هم تاریکی معنوی‌ست. از این‌رو، با انگیزه‌ای قوی و امید فراوان، سختی‌های راه را بر خود هموار می‌سازد، رهپویی معنوی را پی‌می‌گیرد و وارد مرحله‌ی مشعر الحرام باطنی می‌شود.‌ (3)

بخش مهمی از تخلیه و تطهیر قلب معنوی در مرحله مشعر الحرام باطنی انجام می‌گیرد. با قربانی‌شدن تدریجی نفس کاذب دنیوی، خداوند متعال، دل رهپو را به‌‌تدریج به‌ حالت ذکر دائمی یا حضور دائمی یا لَيْلَةُ‌ ٱلْقَدْر اصلی یا لَيْلَة مُّبَٰرَكَه می‌رساند. به‌طوری‌که نماز باطنی رهپو به پیوستگی کامل میل می‌کند. و در این مرحله است‌که خداوند به رهپو درکی از باطن لَيْلَةُ ٱلْقَدْر و کوثر (باطن حضرت فاطمه زهرا‌(س)) عطا می‌کند. و او را برای رستاخیز باطنی‌اش و کسب مقام ولیّ قائم حکیم و عزیز و مقتدر آماده می‌سازد.‌ (4)

در این مرحله از رهپویی دل، خداوند بهترین شرایط را برای این‌که قلب معنوی بتواند کتاب وجودش را بخواند فراهم می‌سازد. در حقیقت، خداوند حقایق کتاب را بر قلب معنوی می‌خواند و او تحویل می‌گیرد.‌ (5)

پس از آن، دوگانگی یا زوجیت معنوی (شفع) به‌تدریج محو می‌شود و قلب معنوی در حالت یگانگی معنوی (وتر) در مرحله‌ی مِنای باطنی به روز معنوی حقیقی می‌رسد و می‌تواند خودش کتاب وجودش را بخواند.‌ (6)

 

مِنا (مِنی)

مِنا به معنی سرزمین آرزوها و ایده‌آل‌هاست. در این مرحله، نتایج دور کردن شیاطین از حریم دل و قربانی کردن نفس ناپاک و طغیان‌گر دنیوی به ظهور می‌رسد و با حلق و تقصیر نیز بیان می‌شود. تراشیدن موی سر [مردان] را حلق و کوتاه‌کردن مقداری از ناخن یا موی سر را تقصیر می‌گویند. حلق و تقصیر در مِنا، فرایضی از مناسک حج‌اند که در آیه 27 سوره مبارکه فتح بیان شده‌اند. (7)

آیه شریفه بیان می‌دارد که ”بی‌تردید خداوند اندیشه و خواست پیامبرش [درباره فتح باطنی] را به درستی تحقق داده‌است. شما به [نشانه] توفیق الهی برای ورود ایمن به مسجد الحرام [باطنی] که در آن دیگر ترسی [از تعرّض و جفای نفس دنیایی] ندارید، اعمال حلق و تقصیر را انجام دهید. [پس از ورود به ساحت امن باطنی و تجربه‌کردن ایمنی حقیقی،] در‌می‌یابید آن‌چه را قبلاً نمی‌دانستید [و نمی‌توانستید درک کنید] و [اگر رهپوی راستین راه خدا باشید] باز هم به توفیق الهی پیروزی [و گشایش روحی] نزدیکی را تجربه خواهید کرد.“

اهمیت اعمال نمادین حلق و تقصیر در این آیه شریفه برای ورود ایمن به مسجد‌الحرام یا سرای پاک و حقیقی و مقدس دل، نشان از معنای کلیدی آن‌ها دارد که شاید بتوان به کم‌شدن شرّ پیرایه‌ها و چنگال نفس دنیایی از سرِ شخصیت حقیقی و الهی دل تعبیر کرد (8). پاداش قربانی‌کردن نفس ناپاک به پای شخصیت الهی دل، شکست‌ناپذیر شدن حقیقی و بهره‌مندی روزافزون از خیر کثیر است. (9)

 

خورشید و ماه معنوی

در مرحله مِنا، قلب معنوی حالت ماه معنوی را پشت سر گذاشته و به حالت خورشید معنوی تکامل یافته است. خورشید معنوی، حیّ قیّوم (پاینده و خودنگهدار) است (10) و می‌تواند جذب و سرپرستی و هدایت مؤمنان رهپو را به عهده گیرد. قلب مقدس خورشید معنوی از هرگونه هوای نفس مبراست. (11)

برای تحول و گذار سالم و پر‌بهره از حالت ماه معنوی به خورشید معنوی و کسب صلاحیت سرپرستی و هدایت مؤمنان، پیگیری جدی‌تر و دقیق‌تر مشی اصلاح بدون افساد ضروری است. (12)

قبض و بسط‌های روحی که برای ماه معنوی رخ می‌دهد، به تدریج کاهش می‌یابد. اما امکان سقوط معنوی وخیم برای ماه معنوی رشدیافته‌ای که مطیع محض خورشید معنوی است، وجود ندارد. در این مرحله، ماه معنوی ممکن است با اذن خورشید معنوی به روشنگری و تبلیغ راه خدا بپردازد.

در بسیاری موارد، نور افشانی ماه معنویِ رو به رشد همراه با موعظه‌ی کلامی نیست بلکه اساساً با تابش انرژی حیاتی الهیِ حاصل از نیات و اعمال نیکو به یُمن جذب انرژی از خورشید معنوی است. طی این فرایند، عمدتاً زیبایی‌هایی از گنج عظیم معارف خورشید معنوی است که بدین گونه در فضای معنوی حقیقی منتشر می‌شود و عالَم پایین را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. (13)

البته تبدیل‌‌شدن به خورشید معنوی حتماً به معنی عهده‌دار‌ شدن سرپرستی مستقیم مؤمنان رهپو نیست. زیرا خورشید حقیقی ممکن است محظوراتی برای این کار داشته باشد (مانند مؤنث بودن در زندگی دنیوی، در جامعه‌ای که آمادگی فرهنگی کافی را ندارد). از میان خورشید‌های معنوی، رهبری مستقیم به عهده‌ی خورشید برتری خواهد بود که بر طبق مشیت الهی همچنان تا مدت معینی به زندگی روی زمین ادامه می‌دهد.

 

شب و روز معنوی

شب معنوی به معنی شرایط بهره‌مندی ناچیز یا ناکافی از هشیاری و خِرد الهی برای دل است. باید توجه داشت که رهپویی معنوی برای رسیدن به روز معنوی حقیقی و پایدار، در ”شب معنوی پر منزلت“ انجام می‌شود، چنان‌که رهپویی نمادین در مشعرالحرام نیز در شب است. بدین معنی که هم نشانه‌ها و نوید صبح معنوی در این شب معنوی وجود دارد و هم مخفیانه و دور از چشم نامحرمان معنوی تحقق می‌یابد (14). عبور‌دادن شبانه و مخفیانه‌ی رهپویان معنوی از دریای ظلمانی و پرمخاطره‌ی نفس طغیان‌گر دنیوی، از وظایف رهبران الهی بوده است. (15)

گاهی رهپویی دل با رهپویی نمادین نشان داده شده است، مانند مناسک حج (که البته می‌تواند موجب رشد معنوی هم بشود). گاهی به نشانه‌ای از آن اشاره شده است، مانند رهپویی حضرت موسی (ع) به سوی مدین. یک‌بار نیز ظهور نسبتاً جامعی از آن رخ داده که رهپویی امام حسین (ع) و اصحاب‌شان بوده است. در هر حال، رهپویی معنوی یا رهپویی دل فرایندی باطنی و مخفی است و غالباً تا پایان زندگی دنیوی، موجب جدایی ظاهری از بستگان نمی‌شود. قطعاً جدایی دل از گِل (دنیا) مستلزم ادا‌کردن حق گِل است.

 

منابع و توضیحات

1- معنای باطنی میقات، وضعیتی از قلب معنوی است که استحقاق تشکیل نطفه شخصیت الهی دل و استطاعت حج باطنی یا رهپویی معنوی (رشد جنینی، تولد و تکامل و بلوغ معنوی) در آن وجود دارد.

2- قرآن کریم، سوره مبارکه اعراف 206-196، انفال 29، دخان 4-2، جمعه 4-1، علق 8-1، قدر، …

3- غروب آفتاب در عرفات نشانه‌ی ناکافی بودن معرفت الهی در سطح مرحله عرفات و لزوم تقرب به خداوند متعال از طریق گذراندن مراحل مشعر الحرام و مِنا و بازگشت به مسجد الحرام است.

4- عمل قربانی‌کردن نمادین با گذر از مشعرالحرام و ورود به مِنا پس از رَمی جمره عقبه انجام می‌شود. فریضه‌ رَمی یعنی دورکردن شیاطین از حریم قلب معنوی به طور نمادین با پرتاب سنگریزه به جمرات سه‌گانه انجام می‌شود، سنگریزه‌هایی که نماد نیات و اعمال شایسته در مسیر مشعرند.

5- سوره مبارکه اعلی، قیامت 19-17. ( در سوره مبارکه علق نیز از فحوای کلام چنین بر می‌آید که امر به خواندن به معنای آمادگی برای تحویل گرفتن است.)

6- سوره مبارکه اسراء 14.

7- در اعمال عمره مفرده و عمره تمتع، پس از سعی صفا و مروه باید عمل تقصیر (یا در عمره مفرده اختیاراً حلق) را انجام داد. اما در اعمال حج تمتع، پس از رمی جمره عقبه در مِنا و قربانی‌کردن، حلق و تقصیر را انجام می‌دهند. در حج تمتع، مردان بین حلق و تقصیر مخیّرند گرچه حلق بهتر است.

8- کتاب ”سرود دو میراث گرانبهای پیامبر خِرد و عشق“، ص 222 و 223.

9- سوره مبارکه کوثر.

10- خداوند در حدیث قدسی می‌فرماید: ای بنده‌ی من، مطیعم باش تا تو را مثل خود سازم.

11- یاد کردن از یک خورشید معنوی با عنوان ”ماه من“ یک خطای معرفتی یا ادبی است.

12- سوره مبارکه اعراف 142.

13- برخی معانی مهم حرکت امام حسین (ع) به سوی کوفه

حرکت امام حسین (ع) از مدینه به مکه و سپس به سوی کوفه، حداقل دو معنای مهم و اساسی داشته است: 1- ظهوری از رهپویی باطنی ماه‌های معنوی تحت سرپرستی و هدایت خورشید معنوی تا مرحله عالی (قربانی‌شدن کامل نفس دنیوی و برپایی کامل شخصیت الهی دل). 2- ظهوری از اجابت دعوت از خدا و اولیای خدا به قلب معنوی برای نجات و سامان‌دهی آن به شرط صدق و وفای به عهد.

برخی نکات در این واقعه‌ی شگرف بسیار آموزنده است از جمله:

  • ضرورت صیانت از حریم دل در مقابل تحمیل شرایط ذلت‌بار نفس دنیایی.
  • ضرورت رهپویی باطنی برای نیل به امنیت کامل و آزادی و عزت حقیقی.
  • ضرورت وفای به عهد پس از دعوت از خدا و اولیای خدا به سرزمین دل.
  • ضرورت پیروی از راهنمای الهی راستین.
  • ضرورت بسنده نکردن به فرایض ظاهری دین خدا و اهتمام به گذر از حج و رهپویی نمادین به حج و رهپویی حقیقی و باطنی با پیروی از امام حق.
  • ضرورت اهتمام به پرهیز از بحث و جدل و درگیری، و گذر هوشیارانه از سرزنش‌کنندگان و بازدارندگان رهپویی.
  • ضرورت مداومت بر سِقایت دل‌ها با آب محبت رحمانی، عفو و احسان و عطا در مقابل بخل‌ورزی و جفا.
  • تسلیم و رضا به آن‌چه خداوند برای رهپوی راه حق رقم می‌زند. اخلاص و معرفت و بردباری و وفا‌داری و تسلیم و رضا و صفا و ادب، از ویژگی‌های پیروان راستین امام حق است. عملکرد یاران امام حسین‌ (ع) جلوه‌ای از طواف باطنی به گِرد خورشید باطنی و نماز باطنی مداوم تا قربانی‌کردن کامل نفس دنیوی بود.

در عصر امام حسین (ع) علامه‌های علوم ظاهری دین و سیاست، مانند ابن عباس، حرکت ایشان را درک نکردند و در عصر ما نیز همین‌گونه افراد از درک آن محرومند. برخی آن را عاشقانه عمل‌کردن پس از گیر افتادن معنا‌ کرده‌اند!

14- معمولاً تمامی یا اکثر محرمان ظاهری در زمره‌ی نامحرمان معنوی‌اند.

15- سوره مبارکه طه 77.

 

برخی مطالب مرتبط

شرحی بر شعر راز حج – حج دل (1)

برخی برداشت‌های نادرست یا ناقص از مناسک حج – حج دل (2)

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (4)

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (1)

اسلام راستین – اسلام‌شناسی به زبان ساده (1)

بررسی انحراف از اسلام راستین – اسلام‌شناسی به زبان ساده (2)

اسلام و قدرت – اسلام‌شناسی به زبان ساده (5)

نکاتی درباره برخی حقایق هستی و اهداف زندگی (1)

نکاتی درباره برخی حقایق هستی و اهداف زندگی (2)

نگاهی به شاخص‌های اصلی دین راستین خدا … (1)

نگاهی به شاخص‌های اصلی دین راستین خدا … (2)

نکاتی درباره نظام‌سازی اجتماعی مبتنی بر ارزش‌های دینی (1)

خورشید حقیقی – شرحی بر شعر پیامبر خِرد و عشق (1)

خورشید حقیقی – شرحی بر شعر پیامبر خِرد و عشق (2)

شرحی بر شعر سوز و ساز رمضان (1)

شرحی بر شعر سوز و ساز رمضان (2)

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (5)

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (6)

پرسش و پاسخ درباره برخورد محترمانه

پرسش و پاسخ درباره اهمیت نماز

گزیده‌ای از طوبای محبت – بسم الله

پرسش و پاسخ درباره عدالت الهی و امام زمان (عج)

پرسش و پاسخ درباره آمرزش گناهان با گریه بر امام حسین (ع)

برخی ویژگی‌ها و وظایف اولیا تا پیامبر خاتم – شرحی بر دعای ندبه (2)

مختصری درباره رویداد غدیر خم

نکاتی درباره آرامش دل

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

مطالب مرتبط

رهپویی دل

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (2)

احمد علوی تبار - بهمن 1400   بخش دوم - ساز و کارهای متفاوت رشد معنوی حقیقی و علم ...
admin
09 فروردین 1401

جهاد برای آزادسازی قدس جلوه‌ای از جهاد باطنی برای آزادسازی وطن حقیقی

احمد علوی تبار - آبان 1402   چکیده بسیاری از پدیده‌های جهان مادی، از جمله زمین، خورشید، ماه و ستارگان، ...
admin
30 آبان 1402

نکاتی درباره برخی حقایق هستی و اهداف زندگی (2)

احمد علوی تبار - شهریور 1400   نعمت هدایت الهی نعمت هدایت الهی از نعمت‌های بزرگ است. بهره‌مندی مداوم و ...
admin
28 بهمن 1400
preloader