پایگاه عشق و معرفت

اگر راهت افتاده بر این چمن

خـدایت بیــاورده چـــرخی بـزن

سبد خرید
0

سبد خرید شما خالی است

ورود و عضویت

×

نگاهی به شاخص‌های اصلی دین راستین خدا و برخی رویکردهای معنوی (1)

admin
29 بهمن 1400
30 دقیقه زمان برای مطالعه
امتیاز بدهید
احمد علوی تبار – مهر 1400

 

چکیده

بخش مهمی از اختلاف نظر‌های دینی و سیاسی در جامعه ما ناشی از عدم آشنایی کافی با شاخص‌های اصلی دین راستین خدا بوده‌ است. یکی از دلایل رواج تعاریف نادرست از دین خدا و شکل‌گیری جریان‌های انحرافی در دین، تلاش برای فهم دین از عملکرد دینداران ظاهری یا از احکام حقوقی و کیفری دینی در شرایط اجتماعی خاص است. نگارنده در این مقاله، ویژگی‌ها و شاخص‌های اصلی دین راستین خدا و مبانی وجاهت احکام الهی را مورد بررسی قرار داده و در بخش دوم آن، تعریف نسبتاً جامعی از دین خدا بر اساس شاخص‌های اصلی مورد تأکید در آموزه‌های وحیانی ارائه کرده است. موضوعات مورد بررسی در بخش‌های بعدی مقاله، رویکردهای معنوی تقلیل‌یافته، حقوق انسان‌ها از منظر دین خدا و برخی معانی باطنی آیات است.

 

مقدمه

اختلاف نظر درباره دین راستین خدا تقریباً از زمان ظهور اولین پیامبر که آدم نامیده شده، پدید آمده است. پیش از آن، در میان زمینیان هیچ درکی درباره امکان رشد معنوی و تقرب به شعور الهی و آدم‌شدن حقیقی وجود نداشته، گرچه شاید انواع اعتقاد به نیرو‌های فرا‌طبیعی رایج بوده است. در حقیقت، آفرینش آدم حقیقی، به معنی فعلیت‌یافتن قابلیت‌های الهی انسان، از زمان ظهور حضرت آدم‌ (ع) بر روی زمین آغاز شده است. ”اولاد آدم“ نیز آن‌دسته از انسان‌ها بوده‌اند که پیامبری آدم و پیروی از دین‌ خدا را حداقل در مراحل آغازین راه تحول معنوی پذیرفته بودند.

ویژگی‌های دین راستین خدا و هدف از دینداری در کتاب‌های آسمانی به‌ویژه در قرآن کریم که آخرین و کامل‌ترین کتاب مسطور آسمانی است، به روشنی تبیین شده است. اما هنوز هم تعاریف و برداشت‌های مختلفی از این مفاهیم رایج است و گروه‌ها و سازمان‌های بی‌شماری با گرایش‌ها و اهداف گوناگون دینی و شبه دینی فعالیت می‌کنند. موضوع اصلی این مقاله، بررسی دلایل این اختلاف نظر‌ها و معرفی شاخص‌های اصلی دین راستین خداست.

 

بخش اول – اعتقادات دینی و دین راستین خدا

رواج تعاریف نادرست و نارسا از دین خدا

برخی افراد، همچون امیل دورکیم، دین را به معنی نظامی از اعتقادات و اعمال مربوط به امور مقدس دانسته‌اند. به اعتقاد دورکیم، ”دين دستگاهى از باورها و آداب است، در رابطه با مقدساتى كه مردم را به صورت گروه‌هاى اجتماعى به يكديگر پيوند مى‌دهد.“‌‌(1)

برخی همچون ویلیام جیمز، دین را به عنوان یک احساس و تجربه معنوی شخصی در نظر گرفته‌اند. جیمز در کتاب ”انواع تجربه دینی“، دین را به معنای احساسات، اعمال و تجربیات هر یک از افراد بشر در خلوت خودشان دانسته‌است. (2)

ایمانوئل کانت، دین را شناخت تکالیف ما به عنوان احکام الهی معرفی کرده‌است‌(3). برخی دیگر، دین را یک نظام هماهنگ از اعتقادات و مناسک با محوریت یک موجود یا موجودات فرا‌طبیعی تعریف کرده‌اند. و برخی، آن را مجموعه‌ای از نظام‌های فرهنگی، اعتقادی و جهان‌بینی‌هایی در نظر گرفته‌اند که با ایجاد نمادهایی، انسان را به ارزش‌های معنوی ارتباط می‌دهد.

از چنین تعاریفی برداشت‌های مختلفی می‌توان کرد. اما یکی از معانی معتبر دین در فرهنگ اسلامی، صرف‌نظر از برداشت‌های گوناگون از آن، نه هر اعتقادی به نام دین، بلکه مجموعه‌ای از باور‌ها و رهنمود‌های وحیانی برای رشد معنوی انسان است.

گاهی دین بدون اشاره به هدف و غایت آن تعریف شده‌است: ”دین عبارت از یک نظام الهى است که براى صاحبان خود وضع شده و مشتمل بر اصول و فروع است.“ و گاهی، چنان‌که در دایرة المعارف الاسلامیه آمده، هدف و غایت آن مد نظر بوده‌است: ”دین وضعى است الهى که صاحبان خود را به سوى رستگارى در این دنیا و حُسن عاقبت در آخرت سوق می‌دهد.“‌(4)

جان هاسپرز درباره تکثر و تعدد تعاریف دین چنین گفته‌است: ”واژه‌ى دين در واقع آن‌چنان گسترش پيدا كرده كه غير‌قابل شناخت شده‌است. بعضى گفته‌اند كه اعتقاد به خير بنيادى انسان، يك دين است. و نيز گفته‌اند كه ايدئولوژى نظير كمونيسم هم يك دين است يا مى‌تواند باشد. زيرا براى كسانى‌كه به آن عقيده دارند، بالاترين ارزش را دارد. مطابق اين معنا، دين هر كس، همان ارزشى است‌‌كه شخص در زندگى، آن را عالى‌ترين لحاظ مى‌كند. و يا هر‌چه‌ كه علاقه‌ى نهايى آن شخص است. برخى هم دين را چنين تعريف كرده‌اند: آن چه آنان در اوقات فراغت خود انجام مى‌دهند.“‌(5)

 

تعاریف ناقص و نارسا از دین خدا در برخی منابع اسلامی و آثار متکلمان

در کتاب مجمع البحرین در تعریف دین این‌گونه آمده است:

”دین عبارت است از شریعت مقدس، اعم از اصول و فروع که پیامبران الهی آن را از طریق وحی دریافت و به بندگان خدا ابلاغ کرده‌اند.“ (6)

برخی متکلمان اسلامی معاصر، دین را چنین تعریف کرده‌اند:

”دين برابر است با اعتقاد به آفريننده‌اى براى جهان و انسان و دستورات عملى متناسب با اين عقايد.“ (7)

”دين يك معرفت و نهضت همه‌جانبه به سوى تكامل است كه چهار بُعد دارد:

اصلاح فكر و عقيده، پرورش اصول عالى اخلاق انسانى، حُسن روابط افراد اجتماع، حذف هر‌گونه تبعيض‌هاى ناروا.“ (8)

”معناى اصطلاحى آن دين مجموعه عقايد، اخلاق، قوانين و مقرراتى است كه براى اداره امور جامعه انسانى و پرورش انسان‌ها باشد. گاهى همه‌ى اين مجموعه، حق و گاهى همه‌ى آن‌ها باطل و زمانى مخلوطى از حق و باطل است. اگر مجموعه حق باشد، آن را دين حق و در غير اين صورت، آن را دين باطل و يا التقاطى از حق و باطل مى‌نامند. … دين حق، دينى است كه عقايد، قوانين و مقررات آن از طرف خداوند نازل شده و دين باطل دينى است كه از ناحيه‌ى غير خداوند تنظيم و مقرر شده است.“ (9)

از این تعریف، ممکن است به اشتباه چنین برداشت شود که پرورش صحیح انسان‌ها (که از وظایف اولیای خداست)، وابسته به اداره درست امور جامعه است. همچنین، معلوم نیست که مقررات دینی در شرایط جدید هر عصر چگونه باید اصلاح شود که حق باشد.

علامه طباطبایی دین را این‌گونه تعریف کرده‌اند: ”دین، عقاید و یک سلسله دستورهای عملی و اخلاقی است که پیامبران از طرف خداوند برای راهنمایی و هدایت بشر آورده‌اند، اعتقاد به این عقاید و انجام این دستورها، سبب سعادت و خوشبختی انسان در دو جهان است.“‌ (10)

درباره ابهامات و کاستی‌های این تعریف، چند نکته قابل ذکر است:

1- ابهام در تعریف دو جهان دنیا و آخرت

در این تعریف، معنای حقیقی و ویژگی‌های دو جهان دنیا و آخرت در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. بر اساس تعالیم دین راستین خدا، دنیا و آخرت به ترتیب به مراتب پایینی (دوزخی و زمینی) و بالایی (آسمانی یا بهشتی) هستی انسان اطلاق می‌شود. در واقع، دنیا و آخرت مرتبط با مراحل مختلف آفرینش انسان و کیفیات مختلف روح اوست. بسیاری از دین‌باوران، به امکان نیل به زیست آخرتی قلب معنوی همزمان با زندگی بدن دنیوی‌ باور ندارند. یکی از نشانه‌های رشدیافتگی حقیقی، تجربه دوزیستی همزمان و پایدار در بدن دنیوی و در حیات متعالی آخرتی است.

2- عدم تمایز میان اعتقاد دینی و دین راستین خدا

هر اعتقاد دینی موجب سعادت انسان نمی‌شود. هابیل و قابیل هر دو به خدا و احکام الهی معتقد بودند، اما قابیل منافع دنیوی را ارجح می‌شمرد. بیشتر برادران یوسف نیز منافع دنیوی را ارجح می‌شمردند. بسیاری از مسلمانانی که به مخالفت با اولیای خدا برخاستند یا عهد شکستند، از جمله کوفیانی که از امام حسین (ع) دعوت و با نماینده ایشان بیعت کردند، به ظاهر متدین بودند. بهترین اعتقاد دینی تا زمانی که در اثر تمرین و مراقبت مستمر به ایمان قلبی مبتنی بر تجارب آخرتی شخصی نینجامد، یک اعتقاد عقلی است و در آزمون‌های سخت فرومی‌ریزد.

3- ابهام در تعریف سعادت و خوشبختی

سعادت و خوشبختی حقیقی هر فرد، تنها به وضعیت و منزلت قلب معنوی یعنی به کیفیت روح او بستگی دارد. از نشانه‌های بهبود کیفیت روح، عدم احساس حقارت در مقابل افتخارات ظاهری و تجملات دنیوی دیگران، پرهیز از خودفروشی باطنی، نرنجیدن از دیگران و نرنجاندن آنان، و احساس آرامش و نشاط درونی پایدار است.

4- عدم تمایز میان احکام دینی ثابت و متغیر

بسیاری از احکام دین خدا مربوط به شرایط خاص‌اند. تشخیص و تبیین احکام مربوط به شرایط خاص به عهده راهنمایان الهی حقیقی است.

5- عدم تأکید بر اصل ولایت و امامت در تعریف دین خدا

بدون پذیرش ولایت و امامت اولیای خدا (خورشیدهای باطنی و راهنمایان و راهبران الهی حقیقی) و تنها با فراگیری ظواهر علوم و احکام دینی، تداوم رهپویی راه خدا و رشد معنوی حقیقی امکان‌پذیر نیست.

در تعریف دیگری از دین چنین آمده است:

”بايد حقيقت دين را مجموعه‌اى از حقايق هماهنگ و متناسب دانست كه به صورت گزاره‌هاى حقيقى (هست و نيست‌ها) و ارزشى (بايدها و نبايدها) توسط ذات اقدس اِله در متون دينى ظاهر مى‌گردند و از ابعاد مختلف انسانى اعم از فردى و اجتماعى، مادى و معنوى، دنيوى و اخروى حكايت مى‌كنند. … حقيقت دين به مجموعه‌ى حقايق هماهنگ؛ و متون دينى، به مجموعه‌ى گزاره‌هاى حقيقى و ارزشى دلالت‌كننده بر حقايق هماهنگ اطلاق مى‌شود. …

دين بايد متضمن تكامل و سعادت آدمى باشد و از آن‌رو كه سعادت انسان‌ها به زمينه‌هاى فردى، اجتماعى و ساحت‌هاى ديگر ارتباط دارد، دين نيز ساحت‌هاى متفاوتى پيدا مى‌كند. …

گزاره‌هاى حقيقى و ارزشى موجود در متون دينى، از سوى حقّ تعالى نازل مى‌گردد. بر اين اساس بايد به تفكيك ميان حقّ و باطل توجه خاص نمود. … دين، عبارت است از مجموعه‌ى حقايق و ارزش‌هايى كه از طريقِ وحى به وسيله‌ى كتاب و سنّت، جهت هدايت انسان‌ها به دست بشر مى‌رسد. اعم از اين‌كه مضامين آن از راه‌هاى عادى نيز به دست آيند يا اين‌كه حسّ و عقل و شهود بشرى از آن آموزه‌ها محروم باشند. البته هيچ‌گاه نبايد آموزه‌هاى دينى، خِرد‌ستيز باشند.“ (11)

برخی موارد مهم ابهام در این تعاریف عبارتند از:

1- بایدها و نبایدهای دائمی و موقتی و نیز متون دینی خالص و ناخالص در ادیان وحیانی مختلف را تفکیک نکرده‌اند.

2- به امکان برداشت‌های سطحی و ناقص از متون دینی خالص و معتبر اشاره‌ای نداشته‌اند. درک بسیاری از مضامین متون دینی خالص و معتبر مستلزم بهره‌مندی از سطح معینی از هشیاری و بصیرت الهی است و با رویکردهای صرفاً فلسفی و روش‌های هرمنوتیک امکان‌پذیر نیست.

3- ساحت‌های دینی متفاوتی که تکامل و سعادت انسان‌ها لزوماً به آنها بستگی دارد را به روشنی تعریف نکرده‌اند.

 

معانی واژه دین در قرآن کریم

در قرآن کریم واژه دین حداقل به سه معنی مختلف به کار رفته است:

1- رهپویی معنوی در راه خدا

رهپویی معنوی در راه خدا با پذیرش ولایت خدا و اولیای خدا یعنی با تسلیم شدن به هدایت الهی تحقق می‌یابد. اما اجباری در پذیرش آن نیست. از نشانه‌های پذیرش قلبی اسلام راستین، اهتمام به تثبیت قبله‌ی دل به سوی خدا و رفتار منصفانه، متواضعانه، صبورانه، مهرورزانه و کریمانه با خلق خداست. برخی نمونه‌ها عبارتند از:

”وَوَصَّىٰ بِهَآ إِبْرَاهِیمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِىَّ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصْطَفَىٰ لَكُمُ ٱلدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ“ (بقره 132).

”لَآ إِكْرَاهَ فِى ٱلدِّينِ ۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشْدُ مِنَ ٱلْغَىِّ ۚ فَمَن يَكْفُرْ بِٱلطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسْتَمْسَكَ بِٱلْعُرْوَةِ ٱلْوُثْقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَا ۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ“ (بقره 256). منظور از طاغوت در این آیه شریفه، نفس کاذب طغیان‌گر دنیوی است.

”وَمَا كَانَ ٱلْمُؤْمِنُونَ لِيَنفِرُوا۟ كَآفَّةًۭ ۚ فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍۢ مِّنْهُمْ طَآئِفَةٌۭ لِّيَتَفَقَّهُوا۟ فِى ٱلدِّينِ وَلِيُنذِرُوا۟ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوٓا۟ إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ“ (توبه 122). از این آیه شریفه می‌توان دریافت که بر خلاف بسیاری عقاید نادرست رایج، جهاد باطنی و رهپویی معنوی و نیل به فقاهت باطنیِ بی‌نیاز از سواد ظاهری، برتر از جهاد با دشمنان ظاهری به عنوان واجب کفایی است.

”وَجَٰهِدُوا۟ فِى ٱللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِۦ ۚ هُوَ ٱجْتَبَىٰكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى ٱلدِّينِ مِنْ حَرَجٍۢ“ (حج 78). جهاد در راه خدا در این آیه، جهاد اکبر و رهپویی باطنی در راه خداست.

”يَوْمَئِذٍۢ يُوَفِّيهِمُ ٱللَّهُ دِينَهُمُ ٱلْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلْحَقُّ ٱلْمُبِينُ“ (نور 25).

2- ایمان و اعتقاد و تمایل قلبی، مشی معنوی و سبک زندگی

برخی نمونه‌ها عبارتند از:

”إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلْإِسْلَامُ“ (آل عمران 19). ”ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا۟ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامًا مَّعْدُودَٰتٍۢ ۖ وَغَرَّهُمْ فِى دِينِهِم مَّا كَانُوا۟ يَفْتَرُونَ“ (آل عمران 24). ”وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ ٱلْإِسْلَامِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِى ٱلْآخِرَةِ مِنَ ٱلْخَاسِرِينَ“ (آل عمران 85). ”وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌۭ وَٱتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۗ وَٱتَّخَذَ ٱللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا“ (نساء 125). ”قُلْ إِنَّنِى هَدَىٰنِى رَبِّىٓ إِلَىٰ صِرَاطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ دِينًا قِيَمًا مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۚ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ“ (انعام 161). ”قُلْ إِنِّىٓ أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ ٱللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ ٱلدِّينَ“ (زمر 11). ”لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِىَ دِينِ“ (کافرون 6).

3- رستاخیز شخصیت حقیقی الهی دل

این رویداد به معنی فعلیت‌یافتن کامل قابلیت‌های الهی دل و تثبیت فرمانروایی شخصیت حقیقی الهی دل به عنوان ولیّ خدا در فضای حقیقی باطنی است. برخی نمونه‌ها عبارتند از:

”مَٰلِكِ يَوْمِ ٱلدِّينِ“ (فاتحه 4).

”وَقَٰتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌۭ وَيَكُونَ ٱلدِّينُ لِلَّهِ ۖ فَإِنِ ٱنتَهَوْا۟ فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى ٱلظَّالِمِينَ“ (بقره 193). این آیه هم به جهاد باطنی و هم به جهاد ظاهری اشاره و بر لزوم تداوم مبارزه با نفس طغیان‌گر دنیوی تا برقراری امنیت باطنی، و با دشمنان متجاوز، نه هر مخالف یا منتقد، تا برقراری امنیت اجتماعی تأکید دارد. در معنای باطنی، امنیت حقیقی با تثبیت فرمانروایی شخصیت الهی دل تحقق می‌یابد. اما در معنای ظاهری، امنیت اجتماعی با پیروزی و اقتدار پایدار نظام اسلامی تحقق می‌یابد.

”وَإِنَّ عَلَيْكَ ٱللَّعْنَةَ إِلَىٰ يَوْمِ ٱلدِّينِ“ (حجر 35). این آیه خطاب به شیطان یا نفس کاذب شیطانی است.

”وَلَهُۥ مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلَهُ ٱلدِّينُ وَاصِبًا ۚ أَفَغَيْرَ ٱللَّهِ تَتَّقُونَ“ (نحل 52). این آیه بر مالکیت و فرمانروایی حقیقی، کامل و محتوم شخصیت الهی دل تأکید دارد.

”إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌۭ وَإِنَّ ٱلدِّينَ لَوَاقِعٌۭ“ (ذاریات 5 و 6).

 

اهمیت وضعیت واقعی قلب معنوی در حیات آخرتی

وضعیت واقعی قلب معنوی هر انسان را باور‌ها، نظام ارزشی و سوابق عملکرد او تعیین می‌کند. کیفیت روح انسان به وضعیت قلب معنوی او بستگی دارد. قلب معنوی انسان ممکن است تحت سلطه‌ی روح کاذب دنیوی به یکی از حالات بسیار پایین دوزخی فرو افتد. و نیز می‌تواند در فرایند تطهیر و رهایی از چاه انرژی منفی، به طور موقت یا پایدار به یکی از مراتب والای بهشتی عروج کند و از شعور و توانایی‌های عالی الهی برخوردار باشد، در حالی که جسم او در عالَم دنیاست و به زندگی در خانواده و جامعه‌ی دنیوی ادامه می‌دهد.

قرآن کریم تأکید کرده است که زندگی دنیوی اصالت ندارد و ناپایدار است (12). و این‌که با پیروی از رهنمود‌های الهی می‌توان به حیات متعالی آخرتی نائل‌شد (13). برخی از مهمترین ویژگی‌های حیات آخرتی که در کتاب‌های آسمانی مورد تأکید قرار گرفته‌اند، عبارتند از: کیفیت بسیار بالاتر با امکانات و توانایی‌های فرا‌‌دنیایی، سلامتی و ایمنی کامل، و پایداری و جاودانگی. (14)

 

رهنمودهای ثابت و متغیر در شریعت

نکته مهم دیگر این‌است‌که برخی رهنمود‌های الهی اساسی‌اند و در هر شرایطی ثابت، موجه و لازم‌الاجرا هستند. برخی نیز وابسته به شرایط فردی و اجتماعی‌اند و ممکن است تغییر‌کنند. در قرآن کریم به امکان منسوخ‌شدن آیات و احکام الهی و جایگزینی آنها با آیات و احکام مناسب‌تر اشاره شده‌است(15).

در حقیقت، باید میان ویژگی‌ها و شاخص‌های اصلی دین خدا و رهنمود‌ها و احکامی‌که بر اساس آن شاخص‌های اصلی برای شرایط معینی تجویز می‌شوند، تفاوت قائل‌شد. یکی از دلایل مهم اختلاف‌نظر‌ها در میان دین‌باوران و دین‌پژوهان، عدم توجه کافی به این نکته بوده‌است. مسلماً افراد مؤسس یا متمایل به جریان‌های دینی انحرافی، از تشخیص یا پذیرش شاخص‌های اصلی و روح دین خدا ناتوان بوده‌اند. برخی از آنان چنین پنداشته‌اند که اصرار بر اجرای آنچه از ظاهر احکام حقوقی و کیفری دین خدا بر‌گرفته‌اند، از مصادیق اصول‌گرایی و استقامت و پایداری در راه خداست. و برخی‌که تلاش برای انطباق آن احکام با شرایط متفاوت عصر حاضر را مخالف مصالح توسعه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعه یافته‌اند، در عزم اصلاح‌گری دچار افراط شده و به آراء دنیا‌پرستان مبنی بر عدم لزوم رعایت ارزش‌های الهی در روابط اجتماعی و اداره امور جامعه تمکین‌کرده‌اند.

در کتاب ”آهنگ آسمان دل …“ آمده‌است‌که ”دین حق، دین مهر‌وَرزی، هشیاری، خِرد‌وَرزی، ایمان، صدق، درستکاری، اخلاص، توکل، زهد، ادب، حیا، پاکدامنی، عدل، انصاف، مروت، شجاعت، تلاش، نظم، دقت، میزان، خلاقیت، کیفیت، جامع‌نگری، مراقبت، بازدهی، قدرشناسی، اصلاح، حیات، نشاط، حُسن خُلق، دفع بدی با نیکی، صبر، استقامت، عفو، عافیت، مدارا، انفاق، احسان، سلام، رحمت، برکت، رشد و تحول و تعالایی و هر نیکی و زیبایی است.“ (16)

میزان برداشت و استفاده از ارزش‌های الهی به سطح رشد معنوی انسان بستگی دارد. اما پذیرش و کاربست حداقلی از آن‌ها لازمه‌ی نزدیک‌شدن به خدا و مسیر رشد معنوی است. بسیاری از مردم، از وضعیت فعلی قلب معنوی خود و تفاوت آن با وضعیت مطلوب قلب معنوی اولیای خدا غافل‌اند و بهبود شرایط زندگی دنیوی خود را بر رعایت ارزش‌های الهی و بهبود شرایط قلب معنوی خود ارجح می‌شمارند.

 

شاخص‌های اصلی اسلامی‌ بودن نظام اجتماعی

مسلماً شاخص‌هایی مانند اقتدار و امنیت ملی، رشد اقتصادی، رفاه عمومی و تأمین اجتماعی برای جامعه مسلمان بسیار با اهمیت‌اند. اما شاخص‌های اصلی اسلامی‌بودن نظام اجتماعی عبارتند از: کاهش فساد و اسراف، تأمین پاکی و سلامت فضای سیاسی، فرهنگی و معنوی جامعه، التزام به انصاف و اعتدال در روابط اقتصادی و اجتماعی، دادگری حق‌مدارانه، رحمانی و شفاف، پرهیز از خشونت و فریب و ریا، و ارتقاء و رعایت استاندارد‌های کیفیت از جمله در تولید محصولات فرهنگی. (17)

در بسیاری از نظرات فقهی رایج، نه تنها شرایط و مناسبات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی متفاوت عصر حاضر لحاظ نشده، بلکه به توضیح نحوه انجام فرایض و آداب ظاهری دین خدا بسنده شده و درباره ضرورت و چگونگی تطهیر قلب معنوی و مراحل مختلف رشد معنوی، سخنی به میان نیامده است، در حالی‌که وضعیت قلب معنوی انسان، جایگاه واقعی او را در هستی تعیین می‌کند.

برخی از دیدگاه‌ها، مبارزه با مظاهر طغیان‌گری و فساد را بزرگ‌نمایی کرده و مبارزه درونی با طغیان‌گری نفس ناپاک و لزوم مقابله‌ی مؤثر فرهنگی با نفوذ و گسترش فرهنگ دنیاگرایی در جامعه‌ی دینی را چندان مورد توجه قرار نداده‌اند. ”برخی از دیدگاه‌ها، فعالیت‌های سود‌جویانه و سودا‌گرانه را حتی بدون در نظر‌گرفتن مصلحت حفظ ثبات و امنیت نظام اسلامی، مجاز شمرده‌اند.“ (18)

بسیاری از دین‌باوران از این نکته‌ی اساسی غافل بوده‌اند که لزوم مبارزه درونی مستمر با نفس سرکش و کاذب دنیوی، التزام به تقوا و انصاف و عدالت، و حفظ و تطهیر حریم مقدس قلب معنوی از هرگونه آلودگی و فساد، اساس شریعت و مبنای وجاهت احکام الهی و هموار‌کننده راه رشد معنوی انسان در شرایط گوناگون است. (19)

 

شاخص‌های اصلی دین خدا

شاخص‌های اصلی دین خدا همان شاخص‌های رهپویی معنوی راه خدا یا فرایند رشد معنوی انسان‌اند. رهپویی و رشد معنوی به معنی بهبود تدریجی وضعیت قلب معنوی و نیل به مراتب عالی هستی و برخورداری فزاینده از هشیاری و خِرد الهی‌است. بهبود وضعیت قلب معنوی مستلزم بیداری اولیه‌ی قلب معنوی، ایمان به خدا و یاری خواستن از او، اهتمام به چرخش قبله‌ی قلب معنوی از جاذبه‌های کاذب دنیا به سوی معبود حقیقی و برقراری ارتباط معنوی مؤثر با او، و تلاش مجدانه برای درک و عمل به رهنمود‌های الهی و اصلاح دائمی نظام ارزشی و نیات و رفتار‌های خود است (20).

این اهتمام و تلاش برای تقرب بیشتر به خداوند به معنی نماز باطنی است و حج حقیقی و برترین‌ جهاد در راه خدا محسوب می‌شود. صحنه‌ی حقیقی جهاد اکبر، سرزمین مقدس قلب معنوی است که باید از سلطه‌ی طاغوت یا روح کاذب دنیوی رهایی یابد. در واقع، سرزمین دل که وطن حقیقی است، باید از همه‌ی عوامل مخلّ امنیت و سلامت پاک‌سازی شود. پیروزی در جهاد اکبر فرایندی تدریجی و طولانی‌مدت است و به معنی تضعیف و میراندن روح کاذب دنیوی و احیای شخصیت حقیقی الهی انسان است. تجارت و شهادت حقیقی نیز فرایندی تدریجی است و به معنای وقف‌کردن زندگی دنیوی خود در راه خدا، کشته‌شدن نفس کاذب دنیوی و درک رستاخیز شخصیت حقیقی الهی خویش است.

 

منابع و توضیحات

1- نیکلاس آبرکرومبی، فرهنگ جامعه شناسی، ترجمه حسن پویا، 1370، ص‌320.

2- رابرت. ا. هیوم، ادیان زنده جهان، ترجمه عبدالرحیم گواهی، 1372، ص‌23.

3- ایمانوئل کانت، دین در محدوده عقل تنها، ترجمه صانعی دره بیدی، ص‌153.

4- جان بایر ناس، تاریخ جامع ادیان، ترجمه علی اصغر حکمت، ص‌79 و 81.

5- جان هاسپرز، فلسفه دین، گروه ترجمه دفتر تبلیغات اسلامی، ص‌16.

6- مجمع البحرین، ج‌2، ص‌76.

7- محمد تقی مصباح یزدی، آموزش عقاید، ج‌1، ص‌28.

8- جعفر سبحانی، فصل‌نامه نقد و نظر، شماره 3، ص‌19.

9- عبدالله جوادی آملی، شریعت در آینه معرفت، 1373، ص‌95-93.

10- محمد حسین طباطبایی، خلاصه تعالیم اسلام، ص‌4.

11- عبدالحسین خسروپناه، کلام جدید، کتابخانه مدرسه فقاهت، ج 1، ص 18 و 19.

12- سوره مبارکه انعام 32، توبه 38، عنکبوت 64، حدید 20، الرحمن 26 و 27، اعلی 16 و‌17، طه 131، قصص 60، شوری 36، جمعه 11، آل‌عمران 14، 15، 185، 196 و 197، …

13- توبه 72، نحل 97، صف 12-10، …

14- آل‌عمران 14 و 15، انعام 32 و‌127، توبه 38، یونس 25، اعلی‌ 19-17، …

15- بقره 106، رعد 39، نحل 101 و 102، …

یکی‌ از موارد نسخ احکام الهی

یکی‌ از موارد نسخ احکام الهی، حکم مربوط به لزوم پرداخت صدقه برای سخن‌گفتن خصوصی با پیامبر اکرم‌‌(ص) در میان جمع بود. برخی‌از مسلمانان نمی‌دانستند که برای طرح هر مسئله شخصی نباید به ملاقات پیامبر بروند و وقت ایشان را بیش از حد به خود اختصاص‌ دهند. برخی از مؤمنان ظاهری نیز گاهی می‌کوشیدند در مجالس نزد پیامبر بنشینند و با نجوا‌کردن وانمود‌کنند که ارتباط معنوی نزدیکی با ایشان دارند. تا این‌که آیه 12 سوره مبارکه مجادله نازل‌شد و مؤمنان را موظف‌کرد که برای نجوا‌کردن با پیامبر صدقه‌ای به نیازمندان بدهند.

پس از آن هیچ‌کس با پیامبر نجوا نکرد و تنها علی‌‌(ع) تشخیص‌داد که باید هم با صدقه باطنی و هم با پول اندک خود به آن دستور الهی عمل‌کند. سپس آیه 13 آن سوره نازل‌شد و کسانی‌که ضرورت انفاق و صدقه را برای رسیدن به ارتباط معنوی نزدیک‌تر با خدا و پیامبر درک نکرده بودند مورد عفو قرار‌گرفتند. مسلماً خداوند می‌داند‌ که برخی‌از احکام زماندار و موقت‌اند. اما در بسیاری‌موارد، معانی باطنی همان احکام موقت نیز همواره در زمره‌ی سنت‌های ثابت نظام هستی‌اند. احکام مربوط به کشتن کُفار، قطع‌کردن دست دزد و تنبیه همسران از آن‌جمله‌اند.

16- کتاب ”آهنگ آسمان دل … “، ص‌137.

17- همان، ص‌67.

18- همان، ص‌108.

19- سوره مبارکه بقره 256 و 257، مائده 8، هود 85 و 86، طه 81، قصص 83، الرحمن 8 و 9، جمعه، اعلی، شمس، تکاثر، ماعون، …

20- مسلماً رفتارهای خشونت‌آمیز، بخل‌ورزانه و ریاکارانه از موانع مهم رهپویی معنوی راه خدا و به منزله تکذیب دین راستین خداست (سوره مبارکه ماعون).

 

برخی مطالب مرتبط

نگاهی به شاخص‌های اصلی دین راستین خدا و برخی رویکردهای معنوی (2)

نکاتی درباره برخی حقایق هستی و اهداف زندگی (1)

نکاتی درباره برخی حقایق هستی و اهداف زندگی (2)

اسلام راستین – اسلام‌شناسی به زبان ساده (1)

نکاتی درباره رهپویی دل و مشی معنوی صحیح (1)

نکاتی درباره نظام‌سازی اجتماعی مبتنی بر ارزش‌های دینی (1)

خورشید حقیقی – شرحی بر شعر پیامبر خِرد و عشق (1)

شرحی بر شعر سوز و ساز رمضان (1)

شرحی بر شعر راز حج – حج دل (1)

پیام نوروزی احمد علوی تبار

پرسش و پاسخ درباره برخورد محترمانه

پرسش و پاسخ درباره اهمیت نماز

گزیده‌ای از طوبای محبت – بسم الله

پرسش و پاسخ درباره عدالت الهی و امام زمان (عج)

پرسش و پاسخ درباره آمرزش گناهان با گریه بر امام حسین (ع)

بیداری دل و طلب فرج برای پیمودن راه اولیا – شرحی بر دعای ندبه (1)

چگونه مشکلات زندگی را حل کنیم – شرحی بر شعر با رضا بنشین (1)

نگاهی به دیدگاه روان‌شناختی و روان‌درمانی آنتونی رابینز (1)

مختصری درباره رویداد غدیر خم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

مطالب مرتبط

پرسش و پاسخ درباره عدالت الهی و امام زمان (عج)

عدالت الهی و نقش امام زمان (عج)   پرسش عدالت الهی به چه معناست؟ نقش امام زمان چیست؟   پاسخ عدالت به این ...
admin
12 تیر 1401

آغاز بیداری دل – شرحی بر دعای ندبه (4)

احمد علوی تبار - تابستان 1401   بخش چهارم - آغاز بیداری دل، ندبه اضطرار و طلب فرج برای ...
admin
10 شهریور 1401

بیداری دل و طلب فرج برای پیمودن راه اولیا – شرحی بر دعای ندبه (1)

احمد علوی تبار - تابستان 1401   چکیده محتوای دعای ندبه شامل طرح اساسی راه اولیای خدا، بیداری دل و ...
admin
22 مرداد 1401
preloader